Chuyển đổi số công tác tư pháp ở Thành phố Hồ Chí Minh - Thực trạng và kiến nghị

Trên nền tảng định hướng chiến lược của trung ương[1] và Thành phố Hồ Chí Minh[2], ngành Tư pháp Thành phố đã chủ động đẩy mạnh chuyển đổi số trong nhiều lĩnh vực công tác như hộ tịch, chứng thực, công chứng, phổ biến, giáo dục pháp luật, trợ giúp pháp lý… góp phần nâng cao chất lượng phục vụ người dân, doanh nghiệp, xây dựng nền hành chính tư pháp hiện đại, minh bạch.

1. Thực trạng chuyển đổi số công tác tư pháp tại Thành phố Hồ Chí Minh

1.1. Ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số

1.1.1. Công tác lãnh đạo, chỉ đạo, thể chế hóa chuyển đổi số

Chuyển đổi số là một trong những nhiệm vụ trọng tâm của Thành phố Hồ Chí Minh nhằm nâng cao hiệu quả quản trị đô thị, cải thiện chất lượng phục vụ người dân, doanh nghiệp và tạo nền tảng cho phát triển kinh tế - xã hội. Bám sát chủ trương của Chính phủ, Thành ủy, Ủy ban nhân dân (UBND) Thành phố, ngành Tư pháp Thành phố Hồ Chí Minh đã có bước chuyển quan trọng trong công tác lãnh đạo, chỉ đạo và thể chế hóa nhiệm vụ chuyển đổi số, xem đây là động lực then chốt nhằm đổi mới phương thức hoạt động, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước trong lĩnh vực tư pháp.

Ngành Tư pháp Thành phố luôn xác định, chuyển đổi số là yêu cầu tất yếu gắn liền với cải cách hành chính, xây dựng chính quyền đô thị và nâng cao chất lượng cung ứng dịch vụ công. Lãnh đạo Sở Tư pháp quán triệt sâu sắc các nghị quyết, chỉ thị của trung ương và Thành phố, nhất là Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, Kế hoạch hành động số 19-KH/TU ngày 09/12/2025 của Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh về thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW; Quyết định số 3093/QĐ-UBND ngày 09/12/2024 của UBND Thành phố Hồ Chí Minh phê duyệt Chiến lược chuyển đổi số của Thành phố Hồ Chí Minh đến năm 2030. Sở Tư pháp thành lập Ban Chỉ đạo chuyển đổi số nhằm chỉ đạo thực hiện công tác chuyển đổi số đồng bộ từ cấp sở đến các phòng chuyên môn, đơn vị trực thuộc Sở, xác định chuyển đổi số là nhiệm vụ quan trọng, thường xuyên, liên tục.

Đồng thời, ngành Tư pháp Thành phố chủ động rà soát các quy định pháp luật, đề xuất hoàn thiện thể chế nhằm tạo hành lang pháp lý cho việc triển khai chuyển đổi số, như các quy định về quản lý, khai thác, chia sẻ dữ liệu; quy định về định danh điện tử, chữ ký số; quy trình tiếp nhận và giải quyết thủ tục hành chính trên môi trường điện tử; các yêu cầu về bảo vệ dữ liệu cá nhân…

Bên cạnh đó, ngành Tư pháp Thành phố tích cực triển khai các nền tảng số theo chỉ đạo của Bộ Tư pháp, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin phù hợp với đặc thù quản lý tại Thành phố Hồ Chí Minh, như việc kết nối, chia sẻ dữ liệu qua Nền tảng tích hợp, chia sẻ dữ liệu của Thành phố (HCM LGSP); ứng dụng Nền tảng NIIS trong quản lý hộ tịch điện tử; tăng cường khai thác cơ sở dữ liệu công chứng, dữ liệu trợ giúp pháp lý, dữ liệu thi hành án dân sự…

Trong quá trình triển khai, ngành Tư pháp Thành phố Hồ Chí Minh đặc biệt chú trọng nguyên tắc “lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm”, cải tiến quy trình và thủ tục hành chính, cung cấp tối đa dịch vụ công trực tuyến toàn trình.

1.1.2. Hạ tầng số, cơ sở dữ liệu và các hệ thống thông tin dùng chung

Thành phố Hồ Chí Minh là địa phương đầu tiên trên cả nước hoàn thành số hóa 04 loại sổ hộ tịch (khai sinh, kết hôn, khai tử, nhận cha, mẹ, con) với hơn 12,8 triệu hồ sơ, đồng bộ dữ liệu số hóa sổ hộ tịch của Thành phố với Cơ sở dữ liệu hộ tịch của Bộ Tư pháp. Từ giữa năm 2022, Thành phố Hồ Chí Minh đã triển khai cấp bản sao trích lục hộ tịch từ kho dữ liệu dùng chung, người dân không còn phải phụ thuộc vào nơi đăng ký hoặc nơi lưu trữ sổ hộ tịch. Đây là bước tiến quan trọng trong số hóa công tác hộ tịch, giảm chi phí tuân thủ và thời gian đi lại cho người dân.

Hệ thống thông tin giải quyết thủ tục hành chính tập trung toàn Thành phố được triển khai từ tháng 10/2022, bảo đảm môi trường điện tử trong tiếp nhận, giải quyết thủ tục hành chính trên địa bàn Thành phố và của ngành Tư pháp nói riêng để bảo đảm việc số hóa, lưu trữ tập trung, tái sử dụng dữ liệu, kiểm soát thời gian xử lý trong việc giải quyết thủ tục hành chính cho người dân và doanh nghiệp Ở cấp ngành, tại địa bàn Thành phố, Sở Tư pháp đã triển khai đầy đủ, hiệu quả các hệ thống thông tin, phần mềm chuyên ngành do Bộ Tư pháp xây dựng như: phần mềm hộ tịch điện tử, hệ thống thông tin giải quyết thủ tục ngành tư pháp, phần mềm đấu giá tài sản, hệ thống trợ giúp pháp lý, phần mềm thống kê ngành tư pháp, phần mềm quản lý thông tin công chứng viên và tổ chức hành nghề công chứng…

Bên cạnh đó, để bảo đảm tạo lập dữ liệu, hình thành cơ sở dữ liệu, Sở Tư pháp xây dựng phần mềm quản lý các tổ chức bổ trợ tư pháp từ năm 2019 nhằm lưu trữ thông tin, phục vụ việc tra cứu, xử lý hồ sơ đối với các tổ chức bổ trợ tư pháp trên địa bàn Thành phố. Về cơ sở dữ liệu hộ tịch, mục tiêu hàng đầu là làm sạch kết hợp với cơ sở dữ liệu dân cư nhằm hình thành cơ sở dữ liệu gốc, đúng, đủ, sạch, sống.

1.1.3. Chuyển đổi số trong giải quyết thủ tục hành chính, cung cấp dịch vụ công

Ngành Tư pháp Thành phố Hồ Chí Minh đẩy mạnh tái cấu trúc, đơn giản hóa quy trình, thủ tục hành chính. Đến nay, đã có 31 thủ tục hành chính thuộc thẩm quyền tiếp nhận và giải quyết của Sở Tư pháp được cắt giảm. Đồng thời, nhằm khuyến khích người dân, doanh nghiệp sử dụng dịch vụ công trực tuyến, ngày 19/5/2024, Hội đồng nhân dân Thành phố ban hành Nghị quyết số 07/2024/NQ-HĐND quy định mức thu lệ phí trong thực hiện thủ tục hành chính áp dụng dịch vụ công trực tuyến trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh, ấn định lệ phí thủ tục hành chính công trực tuyến bằng 0 đồng đối với 05 loại lệ phí thuộc thẩm quyền quyết định của Hội đồng nhân dân Thành phố từ ngày 29/5/2024 đến hết ngày 31/12/2025, trong đó có lệ phí hộ tịch.

Những năm qua, việc tiếp nhận và xử lý thủ tục hành chính trên môi trường điện tử vận hành chính thức, Sở Tư pháp cố gắng hoàn thiện các quy trình điện tử nhằm rút ngắn thời gian, kết quả giải quyết thủ tục hành chính, bản điện tử được đính kèm trên hệ thống thông tin giải quyết thủ tục hành chính để tạo sự thuận tiện tối đa cho người dân.

1.1.4. Chuyển đổi số trong phổ biến, giáo dục pháp luật, trợ giúp pháp lý, hòa giải ở cơ sở

Thực hiện nhiệm vụ là cơ quan thường trực Hội đồng Phối hợp phổ biến, giáo dục pháp luật Thành phố, Sở Tư pháp đã tổ chức đồng bộ các hoạt động phổ biến, giáo dục pháp luật với khoảng 500 cuộc tuyên truyền, trên 16.000 lượt người tham dự; hơn 75 cuộc thi tìm hiểu pháp luật; gần 500 băngrôn, pano, chuyên trang, chuyên mục trên các phương tiện truyền thông và mạng xã hội. Hình thức phổ biến, giáo dục pháp luật ngày càng đa dạng, kết hợp linh hoạt giữa trực tiếp và trực tuyến, qua các nền tảng số của Thành phố, cổng/trang thông tin điện tử chuyên ngành, mạng xã hội, ứng dụng di động.

Cùng với đó, hoạt động hòa giải ở cơ sở, trợ giúp pháp lý, tư vấn pháp luật được hỗ trợ bởi các kênh thông tin trực tuyến, hệ thống quản lý vụ việc trợ giúp pháp lý, ứng dụng tư vấn pháp luật trực tuyến, xây dựng mạng lưới tư vấn viên pháp luật, báo cáo viên pháp luật, tuyên truyền viên pháp luật Thành phố giai đoạn 2024 - 2030.

1.1.5. Chuyển đổi số trong quản trị nội bộ, điều hành công tác tư pháp

Bám sát mô hình Chính phủ điện tử, Chính phủ số, Sở Tư pháp Thành phố đã triển khai hệ thống quản lý văn bản và điều hành điện tử, chữ ký số, hội nghị trực tuyến, kết nối với trục liên thông văn bản quốc gia và hệ thống quản lý văn bản của UBND Thành phố. Hầu hết văn bản trao đổi nội bộ và với các cơ quan bên ngoài được xử lý qua môi trường mạng, hạn chế tối đa sử dụng giấy tờ.

Một số ứng dụng hỗ trợ quản trị chuyên môn, thống kê, báo cáo số liệu ngành Tư pháp đã được triển khai; công chức, viên chức được làm quen với mô hình “văn phòng không giấy”, xử lý công việc trên thiết bị thông minh, từ đó, nâng cao hiệu quả chỉ đạo, điều hành và tiết kiệm thời gian, chi phí.

1.2. Khó khăn, hạn chế và nguyên nhân

Bên cạnh những kết quả đạt được, quá trình chuyển đổi số công tác tư pháp ở Thành phố Hồ Chí Minh đang đối mặt với một số khó khăn, thách thức cần tiếp tục tháo gỡ trong thời gian tới.

Thứ nhất, về thể chế, chính sách. Một số quy định pháp luật về lưu trữ, hồ sơ, chứng cứ điện tử, giá trị pháp lý của bản ghi số, giao dịch công chứng điện tử, chứng thực điện tử, chia sẻ, khai thác dữ liệu giữa các cơ quan nhà nước… chưa đồng bộ, chưa theo kịp yêu cầu thực tiễn, đặc biệt là việc ứng dụng công nghệ mới như AI, tự động hóa quy trình, trợ lý ảo pháp lý.

Thứ hai, về hạ tầng kỹ thuật. Mặc dù được quan tâm đầu tư, nhưng trước tốc độ tăng trưởng nhanh của dữ liệu, một số hạ tầng công nghệ thông tin của ngành Tư pháp trên địa bàn Thành phố có dấu hiệu quá tải, cần tiếp tục nâng cấp, chuẩn hóa để đáp ứng yêu cầu vận hành xuyên suốt, bảo đảm an toàn, an ninh mạng trong điều kiện phải kết nối với nhiều hệ thống cấp bộ, cấp Thành phố và trung ương.

Thứ ba, về nguồn nhân lực. Đội ngũ cán bộ chuyên trách công nghệ thông tin ngành Tư pháp còn mỏng, chế độ đãi ngộ chưa đủ sức cạnh tranh với khu vực tư nhân, khó thu hút và giữ chân nhân lực chất lượng cao. Công chức tư pháp - hộ tịch, hòa giải viên, báo cáo viên pháp luật ở cơ sở nhìn chung đã có bước cải thiện về kỹ năng số, nhưng tồn tại khoảng cách giữa các đơn vị, địa bàn.

2. Giải pháp và kiến nghị

Thứ nhất, cụ thể hóa các định hướng lớn của Chiến lược chuyển đổi số ngành Tư pháp, Kế hoạch chuyển đổi số ngành Tư pháp đến năm 2025, định hướng đến năm 2030, Đề án phát triển ứng dụng dữ liệu về dân cư, định danh và xác thực điện tử phục vụ chuyển đổi số quốc gia giai đoạn 2022 - 2025, tầm nhìn đến năm 2030 (ban hành kèm theo Quyết định số 06/QĐ-TTg ngày 06/01/2022 của Thủ tướng Chính phủ), Đề án chuyển đổi số trong công tác phổ biến, giáo dục pháp luật giai đoạn 2025 - 2030 (ban hành kèm theo Quyết định số 766/QĐ-TTg ngày 14/4/2025 của Thủ tướng Chính phủ) vào các kế hoạch, chương trình hành động của Sở Tư pháp.

Thứ hai, tiếp tục đầu tư, nâng cấp hạ tầng công nghệ thông tin của Sở Tư pháp và hệ thống tư pháp cấp xã, bảo đảm kết nối an toàn, ổn định với hạ tầng số của Thành phố. Nền tảng tích hợp và chia sẻ dữ liệu (LGSP) và các nền tảng quốc gia. Thực hiện chuẩn hóa, làm sạch, cập nhật thường xuyên cơ sở dữ liệu ngành Tư pháp. Đẩy mạnh việc tích hợp sâu dữ liệu ngành Tư pháp Thành phố Hồ Chí Minh vào kho dữ liệu dùng chung của Thành phố; tăng cường kết nối, chia sẻ dữ liệu các sở, ngành liên quan, theo phương châm “một lần khai báo - nhiều lần sử dụng”. Tăng cường đầu tư, áp dụng các giải pháp kỹ thuật bảo đảm an toàn thông tin nhiều lớp; thường xuyên kiểm tra, đánh giá, diễn tập an ninh mạng; phối hợp chặt chẽ với cơ quan chuyên trách về an ninh mạng.

Thứ ba, thực hiện đồng bộ các giải pháp đào tạo, bồi dưỡng công chức, viên chức ngành Tư pháp về kỹ năng số, kỹ năng khai thác, sử dụng dữ liệu, vận hành hệ thống thông tin; lồng ghép nội dung chuyển đổi số vào chương trình đào tạo, bồi dưỡng chuyên môn, nghiệp vụ. Xây dựng đội ngũ “hạt nhân chuyển đổi số” tại từng đơn vị; đề cao vai trò nêu gương, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm trong triển khai mô hình mới.

Thứ tư, rà soát, lựa chọn các thủ tục hành chính có tần suất lớn, tác động trực tiếp đến người dân, doanh nghiệp để ưu tiên triển khai dịch vụ công trực tuyến toàn trình. Gắn cải cách thủ tục hành chính với chuẩn hóa quy trình số, tái cấu trúc quy trình xử lý hồ sơ trên môi trường mạng; tiếp tục vận động người dân, doanh nghiệp “chọn online trước, đến trực tiếp khi cần thiết”. Tích cực phối hợp với Công an, Sở Khoa học và Công nghệ, Trung tâm Chuyển đổi số cùng các cơ quan, đơn vị có liên quan trong kết nối, khai thác ứng dụng VNeID khi thực hiện các thủ tục hành chính thuộc lĩnh vực tư pháp, giúp rút ngắn thời gian, giảm giấy tờ phải xuất trình.

Thứ năm, kiểm soát quy trình xây dựng, ban hành văn bản quy phạm pháp luật trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh, phần mềm cơ sở dữ liệu về xử lý vi phạm hành chính, nâng cấp phần mềm bổ trợ tư pháp… nhằm nâng cao năng lực quản lý điều hành, phục vụ người dân doanh nghiệp.

Chuyển đổi số công tác tư pháp ở Thành phố Hồ Chí Minh là yêu cầu tất yếu trong bối cảnh xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, xây dựng chính quyền đô thị thông minh, phục vụ người dân, doanh nghiệp. Những kết quả đạt được trong thời gian qua khẳng định quyết tâm và năng lực đổi mới của ngành Tư pháp Thành phố. Tuy nhiên, còn nhiều việc phải làm để chuyển đổi số thực sự đi vào chiều sâu, trở thành phương thức làm việc thường xuyên, là xương sống của hoạt động tư pháp. Tin tưởng rằng, với sự đồng hành, chung sức của cả hệ thống chính trị, trên hết là nỗ lực, quyết tâm của tập thể công chức, viên chức, người lao động ngành Tư pháp Thành phố Hồ Chí Minh, công tác chuyển đổi số tư pháp Thành phố sẽ tiếp tục bứt phá, đóng góp thiết thực vào mục tiêu xây dựng Thành phố Hồ Chí Minh văn minh, hiện đại, xứng đáng là đầu tàu trong chuyển đổi số của cả nước.

Sở Tư pháp Thành phố Hồ Chí Minh

Ảnh: Internet

[1]. Quyết định số 749/QĐ-TTg ngày 03/6/2020 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chương trình chuyển đổi số quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030; Kế hoạch chuyển đổi số ngành Tư pháp đến năm 2025, định hướng đến năm 2030 kèm theo Quyết định số 983/QĐ-BTP ngày 10/6/2021.

[2]. Quyết định số 328/QĐ-UBND ngày 06/02/2023 của Chủ tịch Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh phê duyệt Chiến lược quản trị dữ liệu của Thành phố Hồ Chí Minh đến năm 2025, định hướng đến năm 2030.

(Nguồn: Tạp chí Dân chủ và Pháp luật ấn phẩm Xuân Bính Ngọ 2026)